Groene steden door piramidebouw


door Katja Vogel

Er bestaat tegenwoordig nieuwe belangstelling voor een bijzondere vorm van architectuur: de piramide- of heuvelbouw. Met de gebouwen die volgens dit principe worden ontworpen kunnen groene steden tot stand komen, omgevingen die uit het oogpunt van duurzaamheid en ruimtelijke indeling veel voordelen bieden.
In Nederland staan al diverse op het piramideconcept gebaseerde flatgebouwen. De architect Aad Breed ontwikkelde plannen voor het bouwen van hele dorpen en steden op basis van het piramideconcept. In de piramidedorpen en -steden wordt bijzonder efficiŽnt en dus duurzaam gebruikgemaakt van de beschikbare grond. Deze woonomgevingen zijn gezellig en praktisch en worden omringd door een vriendelijk voor wandelaars toegankelijk landschap.


Duurzaamheid en stadsontwikkeling

Tegenwoordig heeft het aspect duurzaamheid bij beleidsmakers en stadsontwikkelaars hoge prioriteit. Onder meer wordt meer dan in het verleden beseft dat een stad een omgeving kan zijn voor zowel wonen, werken als recreŽren. Het weer bij elkaar brengen van verschillende stedelijke functies kan in een dichtbevolkt land als Nederland sterk bijdragen aan het oplossen van uiteenlopende duurzaamheidsproblemen.

Dat tegenwoordig voor wonen, werken en recreŽren afzonderlijke omgevingen worden gebruikt is het resultaat van de stedenbouwkundige visie van de CIAM (CongrŤs Internationaux d'Architecture Moderne), een internationaal forum van architecten dat in de eerste helft van de 20ste eeuw veel invloed had. Het toewijzen van afzonderlijke gebieden aan wonen, werken en recreŽren heeft geresulteerd in steeds meer autoverkeer, dat niet alleen een grote toename van energieverbruik maar ook veel lawaaioverlast en milieuvervuiling met zich meebrengt.


Piramidebouw

Teneinde wonen, werken en recreŽren weer bij elkaar te brengen bestaat tegenwoordig nieuwe belangstelling voor een bijzondere vorm van architectuur: de piramide- of heuvelbouw. Daarmee kunnen wijken en steden worden ontworpen die uit het oogpunt van duurzaamheid en ruimtelijke indeling veel voordelen bieden.

Het constructieprincipe van de piramidebouw is dat het gebouw een brede basis heeft en naar boven toe geleidelijk smaller wordt. De eenvoudigste vorm van piramidebouw is een flatgebouw met op de begane grond grote woningen en op de verdiepingen naar boven toe steeds kleinere.

De Boulevardflat in Almere, een lintvormige piramide langs de Almeerse recreatieplas het Weerwater.
De Boulevardflat te Almere, ontworpen door
Architecten-associatie Le Grand & Selle.
Foto Jan Everink

De volgende stap is dat op de begane grond twee woningrijen tegen elkaar worden geplaatst, waardoor de basis nog breder wordt. Nog een stap verder is dat tussen deze woningrijen een ruimte open blijft die dan voor gemeenschappelijke voorzieningen ingericht kan worden. Het piramideconcept kan nog veel verder uitgebreid worden; bouwwerken met een brede basis kunnen heel groot zijn en zowel van binnen als aan de buitenkant enorme variatie bieden.

In Nederland staan al diverse op het piramideconcept gebaseerde flatgebouwen. Een bekend voorbeeld is de Boulevardflat in Almere, een door Architecten-associatie Le Grand & Selle ontworpen lintvormige piramide langs de Almeerse recreatieplas het Weerwater. Op de begane grond van dit gebouw bevindt zich onder het hele gebouw een ruimte met parkeerplaatsen en andere voorzieningen. Daarboven, op de eerste verdieping, zijn zeer ruime vijfkamerflats die alle een groot terras hebben. Verder naar boven worden de flats geleidelijk kleiner. Er is niet alleen variatie wat betreft grootte maar ook qua indeling van de woningen.

Andere interessante piramideflatgebouwen zijn het terraswoningen-complex De Dobbe in Zwolle, het terrasgebouw aan de Kennedyboulevard in Egmond aan Zee en Ďt Domein te Houten. Dit laatstgenoemde gebouw werd door architectenbureau Alberts en Van Huut ontworpen volgens ideeŽn van de futuroloog Rudolf Das. Het heeft drie, uit trapsgewijs gestapelde woningen bestaande vleugels, die aan de top samenkomen. Het oppervlak van de appartementen varieert van 120 m2 tot maar liefst 205 m2 en de terrastuinen van deze woningen zijn tot 60 m2 groot.

Opmerkelijk is ook het door architectenbureau Soeters & Van Elsdonk ontworpen complex De Piramides op het zogenoemde Marcanti-eiland in Amsterdam West. Het markante appartementsgebouw bestaat uit twee in elkaar geschoven piramides, driehoekige torens met zijkanten die eruit zien als trappen waarvan de treden worden gevormd door de bij de woningen behorende terrassen.


Het piramideconcept van architect Aad Breed

Interessant is dat de architect Aad Breed circa 20 jaar geleden al een ontwerp had gemaakt voor een op het piramideconcept gebaseerd compact woon/werkdorp. In dat ontwerp zijn wonen, werken en recreŽren geÔntegreerd. Dat biedt naast een gezellige, gevarieerde en groene woonomgeving diverse duurzaamheidsvoordelen, zoals energiebesparing, minder verkeersproblemen, minder milieuvervuiling en minder lawaai. Het piramidedorp van Aad Breed kan een duurzaam alternatief zijn voor veel moderne woningbouw die opvalt door eenvormigheid en ondoelmatig ruimtegebruik.

Binnenin de door Aad Breed ontworpen woon/werk-piramide bevindt zich een grote ruimte, een plein waar het daglicht door hooggeplaatste ramen binnenvalt. Deze ramen kunnen worden uitgerust met een mechanisme dat zorgt dat ze automatisch open gaan bij mooi weer en zich sluiten bij slecht weer. Het centrale plein is een voetgangersgebied waar kinderen zonder gevaar kunnen spelen. Rondom aan het binnenplein zijn winkels en dienstverlenende bedrijven aanwezig. Het is dus eigenlijk een groot overdekt winkelcentrum. Op de begane grond aan de buitenkant van de piramide bevinden zich woningen met een tuin die aan het omliggende landschap grenst. De tuinen kunnen heel groot zijn en lijken niet op de kleine tuintjes die je wel ziet bij de begane-grond-woningen van bestaande moderne flatgebouwen.

Tussen de aan het binnenplein grenzende winkelgordel en de aan de buitenkant gelegen woninggordel bevindt zich een grote ringvormige binnenruimte die als parkeergarage dienst doet. De bewoners van de piramide hebben er hun privťgarages en er is ook parkeerruimte voor bezoekers. Via een loopstraat bij deze ringvormige parkeergarage, die langs de achterkant van hun huizen loopt, kunnen de begane-grond-bewoners direct hun woning bereiken.

Ďt Domein te Houten heeft drie, uit trapsgewijs gestapelde woningen bestaande vleugels, die aan de top samenkomen.
't Domein te Houten werd door architectenbureau
 Alberts en Van Huut ontworpen volgens ideeŽn
van de futuroloog Rudolf Das. Foto Jan Everink

De hogere verdiepingen van de piramide zijn met een lift bereikbaar. Ook op de hogere verdiepingen bevinden zich loopstraten waarlangs men de eigen woning kan bereiken. Deze hoger gelegen woningen hebben alle een groot balkon, in feite een terras. Ook hebben ze, evenals de huizen op de begane grond, uitzicht op de rondom de piramide gelegen parkomgeving. Vanuit de woningen op de hogere niveaus heeft men bovendien aan de achterkant uitzicht op het centrale plein.


Piramidedorpen

Meerdere woon/werk-piramides kunnen tezamen een dorp, stadswijk of zelfs een hele stad vormen. In principe is het mogelijk op deze manier een groene wereldstad te bouwen voor miljoenen mensen. De omgeving tussen de verschillende piramides kan worden ingericht als natuurlandschap of parkgebied, dus er is altijd dichtbij huis een omgeving voor recreatie. Ook kunnen in de directe omgeving van een piramide voorzieningen als bijvoorbeeld een sportterrein of een kinderboerderij worden aangelegd.

De hoogste verdieping van een piramide biedt mogelijkheden om er bijvoorbeeld een restaurant, een concertzaal, een kerkcentrum of een andere voorziening te huisvesten. Dergelijke voorzieningen kunnen behalve voor de bewoners van het betreffende piramidegebouw ook voor mensen uit omliggende piramides bestemd zijn.

Met stadsontwikkeling in de vorm van zulke piramidedorpen wordt een bijzonder efficiŽnt en dus duurzaam gebruik van de beschikbare grond gemaakt. Er wordt veel minder grond gebruikt dan bij de bestaande vormen van stadsuitbreiding, terwijl er veel meer groen in de omgeving blijft. Ook omdat door de compacte bouwwijze minder kabels en leidingen nodig zijn kan de gemiddelde prijs per woning flink omlaag gaan. Bovendien zijn de woningen bijzonder energiezuinig. Volgens een berekening die de NOVEM (Nederlandse Maatschappij voor Energie en Milieu) destijds uitvoerde kan aanzienlijk op de energiekosten worden bespaard.


Flexibele woonmogelijkheden

Piramide-bouwwerken zijn constructief heel doelmatig omdat de brede onderste bouwlagen het gewicht van de hogere verdiepingen op een natuurlijke manier verdelen en weerstaan. De brede basis van de piramide geeft veel draagkracht. Dankzij dit principe kan ook op de hogere niveaus een grote verscheidenheid aan woningtypes worden gerealiseerd. Een woon/werk-piramide volgens het ontwerp van Aad Breed is dan ook bijzonder flexibel wat betreft indeling en kan gemakkelijk plaats bieden aan allerlei verschillende woningtypes en -groottes. Dat stimuleert de integratie van verschillende bevolkingscategorieŽn, zoals gezinnen met kinderen, alleenstaanden, studenten en senioren.

De Piramides in Amsterdam West, een appartementsgebouw dat bestaat uit twee in elkaar geschoven piramides.
In Amsterdam West staat het door
architectenbureau Soeters & Van Elsdonk
ontworpen complex De Piramides.
Foto Jan Everink

Ook kunnen de piramides waaruit een dorp of stad is opgebouwd onderling verschillend zijn. Wat betreft de vorm zijn talloze variaties mogelijk en ze kunnen ook in grootte variŽren. De grotere bouwwerken zijn geschikt om bijvoorbeeld een centrumfunctie te vervullen. In zulke centrale piramides kunnen warenhuizen, scholen, bibliotheken, theaters, bioscopen en andere gemeenschappelijke voorzieningen worden gevestigd.


De piramidestad

Aad Breed heeft op basis van het piramideconcept inmiddels weer een nieuw stadsontwerp gecreŽerd: de piramidestad. Dat ontwerp is te zien op de website www.piramidestad.nl. Een piramidestad is een reusachtige heuvel bestaande uit rondom pleinen gelokaliseerde piramide-achtige appartementsgebouwen, waarbij de bebouwing naar het centrum toe steeds hoger wordt. Met zulke omgevingen is enorme ruimtewinst mogelijk in vergelijking met de tegenwoordige Vinex-wijken. Bovendien is een pleinenstadswijk veel gezelliger dan een bestaande moderne woonwijk, omdat hij autovrij is terwijl alle voorzieningen op loopafstand aanwezig zijn. Dankzij de flexibele en compacte bouwwijze kunnen wonen, werken en uitgaan in deze wijken heel goed samengaan.
 

De piramidestad van Aad Breed: een reusachtige heuvel bestaande uit rondom pleinen gelokaliseerde piramide-achtige appartementsgebouwen.
Maquette van de Piramidestad volgens het ontwerp van architect Aad Breed.
Foto Aad Breed

De tegenwoordig toegepaste principes op het gebied van woningbouw en ruimtelijke ordening hebben enorme verspilling van ruimte en tijd tot gevolg. Voor de moderne eengezinswoningen met tuin is erg veel grond nodig. De bewoners hebben dan wel een eigen tuin maar er zijn meestal vrijwel geen winkels en voorzieningen in de buurt, dus voor onder meer boodschappen en wat gezelligheid moet men weer eerst in de auto stappen. Omdat wonen, werken, winkelen en recreŽren in afzonderlijke gebieden zijn gelokaliseerd is veel autoverkeer noodzakelijk, en de wegen die daarvoor nodig zijn gaan ten koste van het landschap en de natuur. Ook wordt veel tijd verloren met autorijden en in de file staan, tijd die beter gebruikt zou kunnen worden voor productieve activiteit, sport, ontspanning of samenzijn met familie en vrienden.

De piramidestad van Aad Breed heeft voor de bewoners veel voordelen die opwegen tegen het gemis van een tuin. Overigens biedt het grote terras van veel piramidestad-huizen en speciaal de grote daktuin van hoog gelegen woningen ruime mogelijkheden voor plantengroei en ďtuinieren op hoogteĒ.

Voor de samenleving als geheel zijn vooral de enorme ruimtewinst en de mogelijkheden om een groene omgeving in stand te houden van belang. Met de tegenwoordig toegepaste principes voor stadsontwikkeling zijn voor het huisvesten van 100.000 mensen, met inbegrip van scholen, bedrijven en andere stedelijke functies, ongeveer 30 km2 nodig. Met het piramidestad-concept kan dit al met 1 km2 worden gerealiseerd, zo is op de website www.piramidestad.nl te lezen. Dat is een grondwinst van maar liefst 97%.

Er wordt tegenwoordig meer en meer beseft dat de tijd voor verandering is aangebroken. Op veel gebieden moeten met het oog op de toekomst van de aarde en de mensheid oplossingen worden bedacht en toegepast. Het lijkt er op dat het piramideconcept voor stadsontwikkeling dankzij een combinatie van menselijke creativiteit en hoogwaardige technologie zoín oplossing kan zijn.